Pamięci fundatorów rojowskiego kościoła

130. rocznica fundacji kościoła w Rojowie.  
Zamieszczamy tutaj wspomnienie pośmiertne fundatorki rojowskiej świątyni z 1899 roku

+ Aleksandra z Frezerów Wężykowa  (Wspomnienie pośmiertne).

Dnia 10 b. m. odprowadzaliśmy na wieczny spoczynek przy licznym udziale duchowieństwa, krewnych, znajomych i ludu okolicznego zwłoki ś. p.  Aleksandry z Frezerów Wężykowej, dziedziczki dób Rojowa, córki ś. p. Franciszka podpułkownika wojsk polskich i Józefy Psarskich Frezerowej.

Znikły już nieomal szczątki bohaterów walki ,,za naszą i waszą wolność”,  a śmierć nieubłagana przerzedza także pierwsze pokolenie owych weteranów, które się pod ich wpływem chowało i ich duchem poświęcenia, miłości ojczyzny i patriotyzmu było owiane.

Ojciec ś. p. Aleksandry, początkowo uczeń szkoły kadetów w Chełmnie, później w Kaliszu, wstąpił w 1815 r. do armii polskiej, a ukończywszy prawem przepisaną służbę w szeregach i kurs w szkole podchorążych, mianowanym został w 1821 r. podporucznikiem w 1 pułku strzelców pieszych, dowództwa pułkownika Piotra hr. Szembeka. Krótko po otrzymaniu szlif oficerskich, wybrał go sobie pułkownik na adiutanta przybocznego, co nie małym było dla młodego porucznika odznaczeniem, tam więcej, że Szembek do najwybitniejszych zaliczał się armii polskiej oficerów. Że się na gorliwości i zdatności młodego Frezera nie omylił, najlepszym dowodem, że na stanowisku tym pozostawał aż do wybuchu rewolucji listopadowej, do której generał Szembek za adiutantem  swym i całym pułkiem pierwsi się przyłączyli.

            Mianowany przez rząd narodowy generałem dywizji, zatrzymał Szembek i nadal Frezera jako adiutanta,  który na polach grochowskich przy boku jego mężnie stawał a dywizja mianowicie pod Wawrem dnia 19 lutego 1831 r. krwawą walkę z odznaczeniem stoczyła.

Wiadomym, że po mianowaniu Skrzyneckiego naczelnym wodzem,  otrzymał Szembek dymisje, adiutanta zaś jego Franciszka Frezera  posunięto na stopień kapitana i powierzono dowództwu jego, batalion nowo formującego się pułku 12 piechoty liniowej, na czele którego przybycie całą kampanią …….. i dopiero wtenczas szeregi opuścił, otrzymawszy żądaną dymisję i złoty krzyż „Virtuti Militari”, skoro wypadła konieczność broń polską w ręce Prusaków złożyć.

Ś. p. Franciszek nie przyłączył się do kolegów,  udających się tłumnie na emigracje, woląc pozostać w kraju i tu nad zabliźnieniem ran,  jakie nieudana walka społeczeństwu zadała, pracować.  

Udał się więc do długoletniego szefa swego, generała Szembeka do Siemianic, gdzie poznał przyszłą małżonkę swą, pannę Psarską, dziedziczkę Rojowa.

            Zamieniając oręż na pług, zabrał się gorliwie do pracy a pilnością, poczuciem obowiązku, zamiłowaniem porządku i ładu, oraz ciężką pracą , do której w karnych szeregach armii Konstantego przywyknął, wypełniał obowiązki nowego zawodu.

Te wszystkie cnoty odziedziczyła w całym słowa tego znaczeniu córka ś. p. Aleksandra – i ona jak niegdyś ojciec, ciężkie musiała staczać walki z wszelakiego rodzaju przeciwnościami, na jakie ziemianie nasi, mianowicie w dzisiejszych czasach,  ze  wszech stronach są narażeni. Ona tem więcej, ponieważ odebrała majątek długoletnią administracją obcych, do szczętu zniszczony, wycieńczony i zmarnowany. Poślubiwszy p. Bolesława Wężyka z Myjomic, zaprzysięgła sobie z mężem, że do póki im sił i życia na świecie starczy, jedynym ich celem będzie, aby te ziemię po praojcach odziedziczoną, chociaż może niewdzięczną, oczyścić, utrzymać, warunki jej naprawić i tak daleko doprowadzić,  by jej niebezpieczeństwo utraty nie groziło.

Odtąd zabrała się ś. p. Aleksandra, wraz z ukochanym małżonkiem swym do pracy mozolnej, ciężkiej,  jakiej mało widzimy dziś przykładów, a trzeba było widzieć, nieboszczkę, jak z zaparciem się sobie, nie zważając na trudy, znoje i niewygody, od świtu do nocy po domu i gospodarstwie się krzątała, nic jej bacznego oka nie uszło, wszędzie była, wszystko widziała,  wszystkiego dojrzała, o wszystkim wiedziała. To też pan Bóg pozwolił jej doczekać pomyślnych rezultatów - walnego zwycięstwa w walce na ziemi ojczystej – gdyż majątek odebrany, nad miarę  obdłużony, zostawiła bez fatyga długu, nawet bez ciężaru Towarzystwa ziemskiego. Przykład w czasach naszych iście godny naśladowania.

Jako dziedziczka i pani była dla ludu roboczego i czeladzi prawdziwą opiekunką i matką – sowicie nagradzała pilnych, skrzętnych i do dworu przywiązanych, karciła natomiast leniwych i gnuśnych, nieraz widzieliśmy ja spieszącą w nocy do łoża chorych i cierpiących, by własna ręką pożywna strawę i leki podawać, a obecnością swą nieść ulgę i pociechę.

Wierna i gorliwa córa Kościoła św. dbała zawsze o to by i ludzie jej pieczy powierzeni takiemi byli, a jak kapłan nad grobem jej przemawiający z uznaniem wypowiedział:  nie zdarzyło się nigdy, żeby kiedykolwiek który z ludzi Rojowskich spowiedź św. opuścił. Kogo polubiła, kogo pokochała to jest całym sercem i  nie było ofiary, której by przyjaciołom i swym bliskim odmówiła.

Od nie jakiegoś czasu złośliwa choroba złamała tę niestrudzoną panią, a wszystkie staranności rady, i zachody słynnych lekarzy, nie zdołały tejże usunąć. Aż zamknęły się oczy jej na wieki, na rękach ukochanego męża, bez jęków, cicho, spokojnie - tak jak całe jej życie.

            Pochowano ją w grobowcu familijnym w kaplicy w Rojowie, którą własnym kosztem wystawiła, upiększyła i uposażyła.

 Cześć jej pamięci – aby jej ta ziemia, której każdą skibę potem pracy zrosiła, którą całym sercem ukochała, lekką była, oby potomni i następcy na jej grobie, chęć do jej pracy i do walki o utrzymania ziemi ojczystej, czerpali.

Źródło: Dziennik Poznański -- 80/1899 Nekrolog Wężyk (z d. Frezer), Aleksandra: Mąż Bolesław Wężyk

Dziennik Poznański  nr 86/1899

Źródło: Dziennik Poznański 1900.06.19 R.42 nr137 - 14/23

Kościół murowany w stylu neogotyckim - 1883

     Znaczenie kościoła w Rojowie znacznie zmalało w połowie XIX wieku. Ówcześni właściciele zmniejszyli uposażenie kościoła. Ksiądz Perliński na podstawie ksiąg parafialnych podaje, że w roku 1849 za role mniszek jako rentę dano 25 talarów rocznie  i 28 talarów za drzewo, za żyto i owies ma przeznaczona sumę. Wskutek zmniejszenia tych dochodów konsystorz poznański decyzją z dnia 15 marca 1850 nr. 247/1 pozwolił proboszczowi ostrzeszowskiemu rocznie 3 msze odprawiać w kościele rojowskim, a 7 u fary w Ostrzeszowie. Drewniany kościół mający już ponad 200 lat, choć kilkakrotnie remontowany chylił się ku upadkowi. Ostatecznie w roku 1880 uległ całkowitej ruinie. Bolesław Wężyk z małżonką Aleksandrą z Frezerów, obok miejsca gdzie stał stary kościół, zbudowali nowy murowany i wyposażyli go we wszystkie potrzebne urządzenia i przedmioty do odprawiania nabożeństw. Dnia 9 grudnia 1883 r. ten już nowy kościół poświęcił ks. Seweryn Nawrocki, proboszcz z Grabowa, dziekan ostrzeszowski, na mocy osobnego rozporządzenia przesłanego z Rzymu przez Eminencję Kardynała Mieczysława hrabiego Halkę Ledóchowskiego - Arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Poznańskiego.

            Szesnaście lat później, w 1899 r. Bolesław Wężyk z małżonką Aleksandrą złożyli 1500 marek na utrzymanie kościoła oraz 1000 marek na odprawianie co roku odpustu w Rojowie w dzień św. Wojciecha 23 kwietnia, zapraszając proboszcza ostrzeszowskiego, dając mu "furmankę" oraz podejmując go ze służbą kościelną w siedzibie swojego majątku. Kościół stał na wyznaczonej dla niego powierzchni dwóch mórg. Na takiej powierzchni ogrodzonej płotem z modrzewia "gęsto zasadzonego" stał ( i stoi do dziś ) kościółek zbudowany z czerwonej cegły w stylu gotyckim. Posiada murowaną wieżę pokrytą dawniej czerwonymi łupkami, spełniającą funkcję dzwonnicy. Zawieszono w niej dwa dzwony: jeden noszący imię Aleksandry, drugi Bolesława Wężyków, fundatorów kościoła i właścicieli dóbr rojowskich. Dzwony te Niemcy w czasie okupacji kazali ściągnąć i wraz z innymi z Ostrzeszowa i okolicy chcieli wywieżć na potrzeby wojenne. Dawniej dach kościoła pokryty był czarnym łupkiem. Na placu, przy kościele, postawiono w 1883 r. kamienny krzyż w miejscu, gdzie stał pierwszy w Rojowie kościół z modrzewia.                      

            Zachęcam do przeczytania jak ksiądz proboszcz. M. Perliński opisał wnętrze rojowskiego kościoła. „Kościół w Rojowie ma prezbiterium w świetle 3 m. w kwadrat 6 m. wysokości. W nawie 6 m. długości, 5 m. szerokości, 7 m. wysokości. Zakrystia 2 m. w kwadrat i 2 m. wysokości. Kościół posiada tylko jeden ołtarz główny w stylu późno-gotyckim, bez ołtarzy pobocznych. W ołtarzu obraz Matki Boskiej piastującej na łonie Dzieciątko Jezus. Nad tym obrazem w zwieńczeniu ołtarza jest drugi obraz mniejszy przedstawiający św. Wojciecha, Biskupa Męczennika. Oba te obrazy są dziełem malarza Franciszka Terleckiego. W wyposażeniu kościoła stoi piękna murowana ambona, którą podtrzymują trzy filarki. Wejście na ambonę jest z zakrystii. Nad wejściem do kościoła jest mały chór organowy z wejściem z wieży kościelnej. Nigdy nie posiadał organów lecz miał harmonię. Akcentem wnętrza kościoła jest znacznych rozmiarów płyta na posadzce przed ołtarzem, przykrywająca wejście do krypty grobowca rodziny Wężyków budowniczych  i dobrodziejów tego pięknego zabytkowego kościoła.

Ołtarz cały z drzewa malowany czarno, pociągnięty złotymi liniami. Ambona malowana,  chór organowy bez organ, ma harmonium, zakrystia ze szafą, w kościele 4 ławki, na ołtarzu krzyż, 3 kanony, 6 lichtarzy brązowych, w kościele 2 chorągwie i krzyż, procesjonalny baldachim, wieczna lampka.

            Na wieży dwa dzwony, w zakrystii mały dzwonek, przy ołtarzu małe dzwonki. W zakrystii monstrancja srebrna, pozłacana, z lunulą złotą, kielich srebrny, pozłacany z patyną srebrną, pozłacaną, turybularz mosiężny, z łódka i łyżeczką mosiężną, puszka srebrna, wewnątrz pozłacana, 2 ampułki szklane, taca cynowa, mszał duży, mszał mały żałobny, 1 pasek, 2 alby, ornaty: biały czerwony czarny, fioletowy, kapy: biała, czerwona, czarna3 humerały, 6 korporałów, 6 puryfikaterzy, 4 obrusy, 4 komże, zasłona, kobierzec, podstawka pod mszał, kociołek do wody św. z kropidłem, kropielniczka przy zakrystii, takaż marmurowa przy wejściu do kościoła. Tuwalnia, lawetarz, 3 feretrony z chorągwiami, pacyfikal, Rituale, Ewangelika.

Na placu przy kościele stoi kamienny krzyż w miejscu gdzie stał kościół stary drewniany. Około kościoła zasadzonych jest bardzo wiele drzew modrzewiowych, kościół stoi w pięknym gaju na wzgórzu dlatego widny jest na całą okolicę. Plac około kościoła poświęcony i w razie potrzeby może posłużyć jako cmentarz, np. podczas cholery i innych zaraźliwych. Plac ten jest zatem własnością kościoła w Rojowie.

Na zachód od kościoła w nizinie jest dwór rojowski i  zabudowanie gospodarcze obok których prowadzi droga do wsi Szklarki Myśniewskiej.”

Rojów na starej fotografii (1)

Fotografia przedstawia uczniów szkoły w Rojowie ( pierwsza połowa lat 30-tych XX wieku) wraz z nauczycielką. W dolnym rzędzie pierwsza od lewej to Apolonia Nowicka, obok  nauczycielki. 

Zdjęcie zostało zrobione przed budynkiem szkolnym  nr 2 w Rojowie.

opr. Marta Pawlak (kl.VI)

Właściciele rojowskiego majątku w XIX wieku

Dzięki notatkom księdza Perlińskiego spisanym podczas wizyty u Wężyków na początku XX wieku znamy dokładnie właścicieli tego majątku w XIX. wieku. Rojowem władali w tym czasie rodziny Psarskich, Frezerów i Wężyków. 

Na początku wieku XIX dobrami rojowskimi władali Magdalena i Klemens Psarscy:  Magdalena Kolumna Waleuska była dziedziczką dóbr Olszyny  zaś jej mąż Klemens Jastrzębiec Psarski był dziedzicem dóbr Rojowskich, Szklarki Myślniewskiej, Doruchowa i przyległości.

Po Psarskich właścicielami Rojowa byli Justyna i Franciszek Frezerowie. Justyna Stefania Magdalena Jastrzębiec Psarska  urodziła się 20 grudnia 1818 roku  w Rojowie  a zmarła 26 czerwca 1856. Jej mężem był Franciszek Półkozic Frezer, pułkownik wojsk polskich (syn Macieja Frezera i Chrystyny Skórczewski). Zmarł na tyfus 10 stycznia 1845 roku. Oboje zostali pochowani w podziemiach rojowskiego kościoła.

W drugiej połowie wieku Rojowem władali Aleksandra i Bolesław Wężykowie. Aleksandra, Stefania, Franciszka Półkozic Frezerówna, dziedziczka dóbr rojowskich urodziła się 28 października 1841 w Rojowie, a zmarła 6 kwietnia 1899 r. Jej mąż Bolesław, Mieczysław, Franciszek, Ksawery Wężyk był dziedzicem Myjomic. Urodził się 13 października1833 r. w Myjomicach jako syn Nestora de Osiny Wężyk i Józefy Wierusz Kowalskej a zmarł 17 marca 1900 r. w Rojowie. Wężykowie zasłużyli się dla Rojowa fundacją kościoła murowanego. Oboje zostali pochowani w podziemiach rojowskiego kościoła

Przechodząc do opisu wsi to w gospodarstwach chłopskich urodzaje były raczej niewielkie, zbierano tam najwyżej 2—3 ziarna z jednego wsianego  i to w latach pomyślnych plonów. Lepsze działki ziemi znajdowały się bowiem w posiadaniu folwarku szlacheckiego W wypadku posuchy zbiory nie zapewniały utrzymania ani ludziom, ani inwentarzowi żywemu. Sytuacja chłopów
w okolicach Ostrzeszowa była więc szczególnie ciężka.

W latach trzydziestych XIX wieku podjęto pewne wysiłki, zmierzające do wprowadzenia ulepszonych metod produkcji rolnej. Większe znaczenie zaczyna odgrywać uprawa roślin motylkowych, pastewnych i okopowych, zwłaszcza ziemniaków. Gospodarkę trójpolową wypierał system płodozmianu. Około połowy wieku XIX płodozmian stosowany był już w większości folwarków. Ludność chłopska natomiast, która trudniej przyjmowała nowości, nadal pozostała przy dawnych metodach pracy i przy trójpolówce.

Wiosna Ludów w Rojowie - 1848

            Najważniejszym wydarzeniem po roku 1815 i ponownym włączeniu naszego regionu do Prus było uwłaszczenie chłopów 8 kwietnia 1823 roku w Wielkim Księstwie Poznańskim. Na czym ono polegało? Otóż nadawano prawo własności do całości lub części użytkowanej przez nich ziemi w zamian za płacone odszkodowanie. Wymuszone sytuacją gospodarczą nie zadowoliło jednak chłopów. Po ukazaniu się ustawy uwłaszczeniowej nadanie chłopom ziemi na własność przewlekało się jeszcze przez wiele lat. Procedura uwłaszczenia była skomplikowana i obie strony, chłopi i folwarki, prowadziły spory o pomyślne dla siebie rozwiązanie sprawy. Wiele czasu zajęło sporządzenie urzędowego oszacowania wzajemnych powinności, dokonanie nowego pomiaru gruntów i wyznaczenie nowych nadziałów dla poszczególnych gospodarstw. Toczono zawzięte spory, gdyż nowe nadziały nie zawsze odpowiadały chłopom. Niekiedy były one za małe, niedogodnie położone i o gorszej glebie. Prowadziło to do rozgoryczenia chłopów oraz do zaniedbywania uprawy roli. Sytuację chłopów pogorszyła kolejna epidemia azjatyckiej cholery przywleczona na tereny polskie przez wojska rosyjskie dławiące powstanie listopadowe. Cholera przekroczyła granice państwowe docierając do okolic Ostrzeszowa latem 1831 i zbierała obficie swoje śmiertelne żniwo do wiosny 1832.

Ostatecznie na mocy ustawy z 1823 roku i jej modyfikacji z roku 1836 ziemię otrzymały na własność tylko te gospodarstwa sprzężajne, które posiadały przynajmniej 25 morgów magdeburskich ziemi; uwłaszczono zatem tylko bogatych chłopów. Wielu drobnych użytkowników ziemi zostało pozbawionych prawa do uwłaszczenia i zamienionych na komorników, czeladź i robotników folwarcznych, a użytkowaną przez nich ziemię zabrały folwarki.

Za nadaną na własność ziemię chłopi spłacali dotychczasowemu właścicielowi odszkodowanie w ziemi i pieniądzach, a niekiedy także w zbożu. Tak więc zwrócono folwarkom około 1/5 ziemi nadanej chłopom, którzy ponadto płacić musieli przez 56 lat czynsz roczny w wysokości od kilkunastu do dwudziestu kilku talarów z jednego gospodarstwa.

Uwłaszczenie najwcześniej przeprowadzono w dobrach państwowych. Przewlekało się natomiast we wsiach szlacheckich, m. in. w Myślniewie trwało 26 lat. Rozruchy zdesperowanych chłopów rozpoczęto właśnie w Myślniewie pod wodzą Tomasza Sikorskiego, w końcu maja 1848 r. W pobliżu Kochłowów doszło do bratobójczej walki i szarży pruskich huzarów, w wyniku której było wielu zabitych i rannych.

W rozruchach brali także udział chłopi z Kobylej Góry, Mostek, Ignacowa, Parzynowa i Zmyślonej Parzynowskiej. Chłopi niezadowoleni z wyników uwłaszczenia, pod wpływem wolnościowych haseł Wiosny Ludów i wieści o zbrojnych wystąpieniach przeciw dworom w powiatach sycowskim i kluczborskim, spalili lub splądrowali dwory w Myślniewie, Ligocie, Olszynie, Rogaszycach, Bierzowie i Rojowie.

Nie znalazłem informacji by w rozruchach brali udział chłopi  z Rojowa, należy więc przypuszczać, że ich stosunki z miejscowymi dziedzicami układały się w miarę poprawnie. Potwierdza to również fakt, ze dwór w Rojowie został jedynie splądrowany a nie spalony.

Ostatecznie około roku 1850 uwłaszczenie chłopów w powiecie ostrzeszowskim w zasadzie zostało zakończone. 

Źródło:  St. Nawrocki, Zaburzenia chłopskie w powiecie ostrzeszowskim w latach 1848-1849

Młyn we wsi Gęstwa 1821

Pierwsza pisana wzmianka o młynie w Gęstwie pojawia się 16 lipca 1821, kiedy to  Stolica Apostolska odłączyła parafie i dekanat ostrzeszowski od diecezji wrocławskiej i przyłączyła do Archidiecezji poznańskiej. Właśnie z tej bulli papieskiej dowiadujemy się, że we wsi Gęstwa funkcjonował młyn. 
Młyn ten funkcjonował jeszcze po II wojnie światowej. Właścicielem tego młyna przed II wojną światową był p. Muller, a po wojnie p. Płonka. Jako ciekawostkę  z tego dokumentu należy wymienić nie zlokalizowany i chyba już nieistniejący przysiółek Błochy.